Datasets:
bekan
/
karakalpak_corpus_v2_m

Dataset card Data Studio Files
xet
 Community
1
text
stringlengths
1
2.72k
Ses ırǵaǵın, ses kúshin, ses tembrin, seslerdiń sozımlılıǵın hám t.b. qásiyetlerin anıqlaw arqalı seslerdiń akustikalıq sıpatlaması beriledi.
Til sesleri ton hám shawqımnıń qatnası arqalı jasaladı.
Sonday-aq, awız, murın hám jutqınshaq boslıqları jańǵırıq (rezonator) xızmetin atqara otırıp, seslerge akustikalıq jaqtan qosımsha túr beredi.
Mine, bul aytılǵanlar akustika hám fonetika ilimleriniń tabıslarına súyenip túsindiriledi.
Fonetikada akustika iliminde jumsalatuǵın terminler menen túsinikler qollanıladı.
Til bilimi medicina ilimi menen baylanıslı boladı.
Til bilimi ádette deni saw múshelerdiń (sóylew aǵzalarınıń) xızmetine tiykarlanıp tillik qubılıslarǵa sıpatlama beredi.
Sóylewdi ámelge asıratuǵın bas miyi, joqarǵı nerv sisteması, sóylew hám esitiw aǵzaları túrli sırtqı yamasa ishki tásirler arqalı zaqımlanıwı, keselleniwi múmkin.
Sóylewdi ámelge asıratuǵın adam músheleriniń sawlıǵın tekseretuǵın hám olardı emleytuǵın medicina iliminiń tarawları bolǵan psixiatriya, logopediya, defektologiya ilimleriniń jetiskenlikleri de til bilimi ushın áhmiyetli.
Túrli sebepler menen adamnıń sóylewi yamasa esitiwiniń ádettegi jaǵdaydan ózgeriwi, sóylewdiń buzılıwı (afaziya), gereń, gúń adamlardı emlew máseleleri meditcinalıq ilimlerdiń mashqalaları bolıw menen birge til bilimine de olardıń qatnası bar.
Til bilimi matematika ilimi menen baylanıslı boladı.
Bul ilimlerdiń baylanısı tillik qubılıslardı izertlewde matematikalıq metodlardı qollanıwda, sonday-aq awdarma máselelerinde ayrıqsha kózge túsedi.
Tildi matematikalıq metodlar tiykarında izertleytuǵın ayrıqsha bir taraw bolǵan matematikalıq lingvistika- matematika hám til biliminiń qatnasında payda bolǵan ilim.
XX ásirdiń ortalarına kelip, texnikalıq ilimlerdiń rawajlanıwı menen, ayrıqsha, elektronika, avtomatika, telemexanika ilimleriniń jetiskenlikleri tiykarında oǵada quramalı elektron-yesaplaw mashinalarınıń dóretiliwi kibernetika iliminiń tez pát penen ósiwine alıp keldi.
Kibernetika iliminiń ózi matematika, fizika, fiziologiya, psixologiya, til bilimi hám t.b. ilimlerdiń baylanısında, solardıń tabısları nátiyjesinde, sol ilimlerdiń sintezi retinde payda bolǵan keleshegi oǵada Kibernetika- grekshe kubernetio- «basqaraman» degendi bildiredi. zor jańa ilim tarawı bolıp tabıladı.
Kibernetika óz gezeginde basqa ilimlerdiń, sonıń ishinde til biliminiń rawajlanıwına keń jol ashıp beredi.
Kibernetikanıń úlken tabısı jetilisken házirgi zaman elektron esaplaw mashinalarınıń dóretiliwi menen tıǵız baylanıslı.
Elektron-yesaplaw mashinaları adam miyiniń xızmetine jaqın xızmetti atqara alatuǵınday etip jasalǵan.
Ol bir sekund ishinde bir neshe mıń matematikalıq ámellerdi orınlaydı.
Elektron esaplaw mashinaları eki tillik yamasa kóp tillik awdarma jasaw xızmetin atqara aladı.
Solay etip til bilimi menen kibernetikanıń baylanısı elektron-yesaplaw mashinalarınıń xızmetinen anıq kórinedi.
Til baylanıs, qarım-qatnas jasaw, xabarlaw (xabar beriw, xabar alıw) quralı xızmetlerin atqaratuǵınlıǵı belgili.
Kibernetikada da xabarlaw, maǵluwmat beriw degen túsinikler qollanıladı.
Biraq kibernetikadaǵı xabarlaw keń mánide-yesitiw, kóriw, iyis seziw, dám seziw mánilerinde túsiniledi.
Sırtqı dúnya haqqında túsinik beretuǵın barlıq seziw aǵzaları (sonıń ishinde tildegi esitiw hám sóylew aǵzaları) arqalı qabıllanatuǵın yamasa taralatuǵın maǵluwmatlar til bilimi ushın da, kibernetika ushın da birdey áhmiyetli maǵluwmatlar bolıp esaplanadı.
Til bilimi semiotika1 ilimi menen de baylanıslı boladı.
Til tańbalar sistemasına kiredi.
Al, pútkil tańbalardıń teoriyalıq tárepi semiotika iliminde sóz etiledi.
Semiotika turmıstıń barlıq tarawlarında qollanılatuǵın tańbalar sistemasın izertleydi.
Máselen, morze álipbesi, jol qatnasında jumsalatuǵın tańbalar sisteması, túrli sistemadaǵı jazıwlar hám shifrlawdıń hár qıylı usılları, áskeriy-flot islerinde jumsalatuǵın belgiler sisteması, túrli kartalar hám olardı dúziw jolları hám t.b.
Semiotika tildi de kóplegen tańbalar sistemasınıń biri retinde qaraydı.
Biraq til qaysı tańbalar sistemasına salıstırıp qaraǵanda da úlken ayrıqshalıqlarına hám sheksiz keń múmkinshiliklerine iye boladı.
Tildiń tańbalıq sıpatı jóninde sóz bolǵanda ádettegi tańbalarǵa qaraǵanda tildiń tańbalıq sıpatına ayrıqsha qaraw talap etiledi.
Juwmaqlap aytqanda, til qarım-qatnas jasaw quralı retinde insan turmısınıń barlıq táreplerinde jumsalatuǵın bolǵanlıqtan, jámiyettiń ómir súriwiniń tiykarǵı shárti retinde barlıq jámiyetlik ilimler menen tıǵız baylanıslı boladı.
Sonday-aq, til janlı adam músheleriniń xızmetiniń nátiyjesi retinde sóylew, esitiw, este saqlaw hám t.b. usaǵan oǵada quramalı máselelerdi sheshiwde kóplegen tábiyattanıw ilimleri menen de baylanıslı boladı.
Tildiń anıqlaması hám muǵdarı Til adamlar qatnasınıń hám baylanısınıń eń áhmiyetli quralı.
Ol oydı qáliplestiredi hám júzege shıǵaradı.
Ádette til sózi eki túrli mánide jumsaladı.
Birinshiden, adamnıń yamasa basqa bir maqluqtıń tirishilik etiwi ushın zárúrli bolǵan bir múshesi (biologiyalıq atama) mánisinde jumsalsa, ekinshiden, Semiotika - grekshe sema – tańba. adamlardıń bir-biri menen túsinisiw, pikir alısıw, qarım-qatnas jasaw, baylanısıw quralı (lingvistikalıq atama) mánisinde qollanıladı.
Pánniń ayrıqsha bir túri bolǵan til bilimi atamasındaǵı til sózi sońǵı mánide-qatnas jasaw quralı mánisinde jumsaladı.
Usı jerde taǵı da bir atamaǵa anıqlıq kirgiziw kerek dep oylaymız.
Til bilimi menen til ilimi atamalarınıń mánileri dál birdey emes.
Til bilimi degende (ulıwma til bilimi, til bilimi tiykarları, til bilimine kirispe), ádette, joqarı oqıw orınlarında oqıtılatuǵın pánniń yamasa kurstıń atı túsiniledi.
Al, til ilimi degende, ádette, oqıtılatuǵın pánniń atamasın emes, al keń mánide tildi izertleytuǵın ilimniń ózi túsiniledi.
Solay etip, bul jerde pánniń atı menen ilimniń atı ajıratıp kórsetiledi.
Tilge anıqlama beriwde, «til degenimiz ne?» - degen sorawǵa juwap beriw ushın eń dáslep onıń qaysı tárepin ayrıqsha esapqa alıp juwap beriw kerekligin biliwimiz zárúr.
Tildiń jámiyetlik xızmetine kóbirek dıqqat bóle otırıp, «til — qarım-qatnas jasaw quralı» dew múmkin.
Tildiń oylaw menen baylanısı hám qatnasına ayrıqsha dıqqat bóle otırıp, «til oylawdı júzege shıǵarıwshı, oydıń kórinisi» dew múmkin.
Seslik tildiń qurılısı hám materiallıq tárepine kóbirek kewil bóle otırıp, «tildi -qarım-qatnas jasaw ushın zárúrli bolǵan bóleklerdiń (elementlerdiń) jıyıntıǵı» dew múmkin.
Jámiyetlik turmıstaǵı tutqan ornın ayrıqsha atap kórsete otırıp, «til — jámiyettiń rawajlanıwınıń quralı, mádeniy ósiwdiń kórsetkishi» dew múmkin hám hám t.b.
Bul anıqlamanıń sanın taǵı da bir neshe esege kóbeytiwge boladı.
Tilge berilgen anıqlamalar ishinde onıń adamlar ortasında qatnas quralı (kommunikativ xızmeti) hám adam oyınıń shınlıǵı, júzege shıǵıwı (ekspressiv xızmeti) degen anıqlamalar ayrıqsha dıqqatqa sazawar.
Tildiń qatnas quralı bolıw qásiyeti onıń kommunikativlik xızmeti bolsa, tildiń oydı qáliplestiriw, jarıqqa shıǵarıw, adamnıń psixikalıq jaǵdayın, kewil kúyi menen ishki sezimlerin ańlatıw qásiyeti onıń ekspressivlik xızmeti boladı.
Tildi qalay túsindirsek te, oǵan qanday etip anıqlama bersek te, eń áhmiyetlisi, baslı qásiyeti onıń adamlar ortasında qatnas jasaw quralı bolıw xızmetine kelip tireledi.
Sonlıqtan da qatnas quralı bolıwı tildiń eń baslı xızmeti bolıp sanaladı.
Solay etip, tilge beriletuǵın anıqlama shártli sıpatqa iye boladı.
Sebebi tilge tek bir tárepleme, bir túrli anıqlama beriw jetkiliksiz.
Jer sharında tillerdiń qansha ekeni elege shekem dál anıq emes.
Bunıń baslı sebebi qanday belgileri tiykarında onı ayrıqsha til dep esaplaymız? —degen sorawǵa juwap bir qıylı emes.
Óz aldına ayrıqsha til me yamasa basqa bir tildiń dialektlik kórinisi me? - degen sorawǵa juwap beriw de tap usınıń menen sabaqlas.
Bir topar alımlar bir tildi ayrıqsha til retinde tanıp, onı óz aldına til retinde dúnya tilleri qatarına qossa, tap sol tildi ekinshi topar alımlar óz aldına ǵárezsiz til emes, al basqa bir tildiń dialekti dep dálilleydi.
Usınıń saldarınan dúnya tilleriniń anıq sanı shıqpaydı.
Solay da ádebiyatlarda dúnyada tillerdiń sanı 2500- 5000 aralıǵında bolıwı kerek degen shamalaw kóbirek keltiriledi.
Sonday-aq, 1971jılı Ispaniyada til bilimi boyınsha ótkerilgen Kongresste dúnyada 2976 til bar degen anıq san da keltirildi.
Burınǵı awqam aymaǵanda tillerdiń sanı da anıq aytılmaǵan edi.
Sol dáwirdegi Til bilimi institutınıń maǵluwmatları tiykarında 128-132 aralıǵındaǵı tiller bar degen shamalawdıń keltiriliwi buǵan mısal bola aladı.
Tillerdiń sanınıń anıq bolmawınıń taǵı da bir baslı sebebi — ayırım dúnya tilleri elege shekem hár tárepleme tolıq izertlenbegen.
Tillik ayırmashılıq penen dialektlik ayırmashılıqtıń jeterli anıqlanbawı da buǵan sebep boladı.
Usınıń menen birge hár túrli etnikalıq toparlardıń bir tilde yamasa óz ara júdá jaqın bolǵan tillerde sóylewi múmkin.
Buǵan kabardinler menen cherkeslerdiń eki túrli xalıq bolıwına qaramastan kabardin-cherkess degen bir tilde sóylewin, karachay menen balkarlardıń, inglisler menen amerikanlardıń hár túrli xalıq bolǵanı menen olardıń da ortaq tilde sóylewlerin mısal retinde kórsetiw múmkin.
Kerisinshe, bir xalıqtıń óziniń eki túrli tilde sóylew jaǵdayları da ushırasadı.
Máselen, komiler eki túrli tilde—komi-zryan, komi-perm tillerinde sóyleydi, mordvalılar erza- mordva, moqsha-mordva degen tillerde sóyleydi.
Dúnyadaǵı tiller grammatikalıq qurılısı menen sózlik quramı boyınsha da, qollanıwshılarınıń sanı jaǵınan da, rawajlanıw dárejesi menen izertleniw jaǵdayı tárepinen de olar hár túrli bolıp keledi.
Ayırım tiller oǵada erte zamanlardan berli belgili hám óziniń ádebiy tiline, jazıwına iye, al geypara tiller ilimge jańa ǵana belgili bolıp atır hám jazıwı ele tolıq qáliplespegen; geybir tillerde oǵada kóp sandaǵı adamlar (júzlegen million), al gey bir tillerde oǵada az sandaǵı adamlar (bir neshe mıń) sóyleydi; geypar...
Dúnya tilleri ortasındaǵı ayırmashılıq hám kóp túrlilikti kóriw menen birge olar ortasındaǵı tolıp atırǵan ortaq qásiyetlerdiń de bolatuǵınlıǵın umıtpaw kerek.
Sebebi, barlıq tiller de seslik til bolıp sanaladı.
Al, til sesleri adam músheleriniń (sóylew aǵzalarınıń) xızmeti nátiyjesinde júzege shıǵadı.
Sóylew aǵzalarınıń dúzilisi barlıq tilde sóylewshi xalıqlarda bir qıylı.
Sonlıqtan da seslik tiller óziniń kóplegen ulıwmalıq hám ortaq nızamlılıqlarına iye boladı.
Solay etip, dúnyada mıńlaǵan tillerdiń bolıwına qaramastan, biz «tiller» haqqında emes, sonıń menen birge pútkil adamzat «tili» haqqında da sóz etemiz.
Tiller ortasında oǵada kóp ayırmashılıqlardıń bolıwına qaramastan, olar eń baslı máseleler boyınsha ortaq, ulıwmalıq qásiyetlerge de iye boladı.
Juwmaqlap aytqanda tillerdiń muǵdarı jóninde maǵluwmatlar belgili dárejede shártlilik sıpatqa iye bolıp, bunı (dúnya tilleriniń muǵdarın) pútkilley anıq san menen atap kórsetiw múmkin emes.
Til hám basqa da qatnas quralları Til arqalı hám tilsiz qarım-qatnas jasaw tek adamǵa ǵana tán qásiyet bolsa, al tilsiz qatnas jasaw barlıq maqluqlarǵa tán qásiyet bolıp tabıladı.
Adamlardıń til arqalı pikir alısıwı, birin-biri túsinisiwi, qarım-qatnas jasawı menen haywanlardıń tuwma instinkti arqalı qarım-qatnas jasawı ortasında usaslıqlardıń bolatuǵının biykarlawǵa bolmaydı.
Bulardıń ekewinde de, yaǵnıy adamlardıń da, basqa maqluqlardıń da óz ishinde bir-biri menen qarım- qatnasında «ańlatıwshılıq» hám «mazmunlıq» qásiyetleri saqlanıp qalsa da, bári bir olarda túp-tamırınan sapalıq ózgeshelik, úlken ayırmashılıq boladı.
Haywanat dúnyasındaǵı qatnas tiykarınan tuwma, tuqım quwalap, áwladtan áwladqa ótip otıratuǵın násillik qubılıs bolsa, adamlar arasındaǵı qatnas, pikir alısıw, sóylesiw— bul onnan pútkilley basqasha, oǵada quramalı, seslik yamasa tańbalıq kóriniste (hárip arqalı) ámelge asatuǵın, násillik emes, al tereń jámiyetlik qubı...
Haywanat dúnyasındaǵı qatnastıń násillik bolatuǵının dálilleytuǵın kóp ǵana mısallardı keltiriw múmkin.
Ondaǵı qatnas hár saparı belgili bir jaǵdayda belgili bir sebepler nátiyjesinde ámelge asadı.
Máselen, bir haywan sırttan tuwǵan qáwipti seze otırıp, instinkt arqalı oǵan juwap retinde qıshqırıp dawıs shıǵaradı.
Solay etip dónip kiyatırǵan qáwip haqqında óziniń padalaslarına xabar beredi.
Óz gezeginde onı esitken padadaǵı basqa haywanlar da seziklenip, qáwipten saqlanıwdıń ilajın kóre baslaydı.
Mine, usınday jaǵdayda xabar beriwshi maqluqtıń da, xabardı qabıllawshınıń da bergen reakciyası akademik I.P.Pavlovtıń (1849-1936) «birinshi signal sisteması» dep atalatuǵın túsinigine tuwra keledi.
I.P.Pavlovtıń táliymatı boyınsha, ádette, birinshi signal sisteması barlıq maqluqtıń (sonıń ishinde adamnıń da) sırtqı qozdırıwshı tásirge bergen sáykes juwabı bolıp tabıladı.
Tillik qatnas I.P.Pavlovtıń dálillewi boyınsha ekinshi signal sistemasına jatadı hám ol tek adamzatqa ǵana tán qásiyet boladı.
Tillik qatnas sol tildi paydalanıwshı adamlardıń tuwma (násillik) emes, al udayı bilimdi iyelep barıwına, belgili bir tildi stixiyalı yamasa sanalı túrde ózlestiriwine tiykarlanadı.
Mudamı emes, al tek ayırım jaǵdaylarda ǵana til arqalı pikir alısıw aldın ala jobalastırılǵan sıpatqa iye bolıwı múmkin.
Eń baslısı, tillik qatnas tek ǵana tuwradan-tuwra bolatuǵın tásirge beriletuǵın tikkeley juwap bola bermeydi.
Bul tek ǵana sóylew waqtında sóylew ushın tiykar bolıp xızmet etetuǵın, sóylewdi ámelge asırıwǵa sebepshi bolatuǵın faktordıń qatnasınan tuwatuǵın pikirdi ǵana adam ayta aladı degendi ańlatpaydı.
Kerisinshe, onday faktorlar bolmasa da, adam sóylew waqtında tilden paydalana otırıp, situaciyadan pútkilley shıǵıp ketip dál sóylew waqtında hesh qanday bolmaǵan, ótmish yamasa keleshek haqqında pikir júritiwi, bir waqıya, qubılıs hám t.b. haqqında abstrakt juwmaqlar shıǵarıwı, boljawlar jasawı múmkin.
Basqasha aytqanda sóylewshi sóylew waqtında hesh qanday aldın ala jobalastırılmaǵan nárseler jóninde abstrakt oylaw tiykarında esittirip qıyal súre aladı.